Stel je eens voor: je vaart in een smalle boot over een bruine rivier. Aan beide kanten staat het woud als een groene muur. Je hoort vogels die je niet kent. Je ruikt natte aarde en rook van een vuur. Langs de oever ligt een dorp. Daar wonen mensen die dit woud al eeuwen kennen.
Misschien ken je de Huni Kuin van onze rapé. Of je las over Kambo en vroeg je je af waar het vandaan komt. In het westen van de Amazone wonen veel inheemse volken. In deze blog stellen we er vier voor: de Huni Kuin, de Yawanawá, de Noke Koî en de Matsés. Ze spreken allemaal een taal uit dezelfde familie: Pano.
We vertellen wat betrouwbare bronnen over hen schrijven, zoals het Braziliaanse Instituto Socioambiental (ISA). Geen sprookje. Wel echte mensen, met een eigen geschiedenis.
In het kort: vier volken op de kaart
| Volk | Andere naam | Waar | Taal |
|---|---|---|---|
| Huni Kuin | Kaxinawá | Acre (Brazilië) en Peru, langs onder meer de Jordão en de Purus | Pano |
| Yawanawá | Jawanaua, Iawanawa | Rio Gregório, Acre | Pano |
| Noke Koî | Katukina (do Acre) | Campinas en Rio Gregório, Acre | Pano |
| Matsés | Mayoruna | Javari-dal, grens van Brazilië en Peru | Pano |
De Huni Kuin: de ware mensen
Naam en land
Huni Kuin betekent "ware mensen" of "mensen met bekende gewoonten". De naam Kaxinawá kregen ze van buitenaf. Die naam was eigenlijk een scheldwoord. Daarom gebruiken wij altijd Huni Kuin.
Ze wonen in de staat Acre, langs de rivieren Tarauacá, Jordão, Breu, Muru, Envira, Humaitá en Purus. Een kleiner deel woont in Peru, aan de Purus en de Curanja. In Acre gaat het om ruim 11.700 mensen (Siasi/Sesai, 2020). In Peru werden er in 2007 ruim 2.400 geteld. Ze zijn het grootste inheemse volk van Acre.
Kene: patronen met betekenis
Kene kuin betekent "echt patroon". Het zijn geometrische lijnen. Je ziet ze op stoffen, manden en op de huid. Vrouwen schilderen ze met jenipapo, een vrucht die een donkere kleur geeft. De patronen horen bij wie ze zijn.
Een groep Huni Kuin-kunstenaars, MAHKU, schildert de liederen van hun ceremonies. In 2024 beschilderden ze de gevel van het hoofdgebouw van de Biënnale van Venetië. Het werk vertelt de mythe van Kapewë Pukeni, de brug van de kaaiman.
Liederen, planten en feesten
Nixi pae is hun naam voor ayahuasca. Volwassenen drinken het samen, met liederen. Rapé hoort van oudsher bij het dagelijks leven en bij ceremonies. Mannen namen het bijvoorbeeld voordat ze aan zwaar werk in het bos begonnen. Een groot feest is Nixpupimá. Dan worden kinderen opgenomen in de wereld van de volwassenen.
Huni Kuin in een gewaad met kene-patronen. Foto: Ilex Duca, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Meer over hun geschiedenis lees je in onze blog De Huni Kuin.
De Yawanawá: het volk van het wilde zwijn
Naam en land
Yawa is een wild zwijn dat in grote groepen leeft. Nawa betekent volk. Die dieren blijven altijd bij elkaar. Zo zien de Yawanawá zichzelf ook: als een volk dat samen optrekt.
Ze wonen in het zuiden van de Terra Indígena Rio Gregório, in de gemeente Tarauacá. Dat gebied delen ze met de Noke Koî. In 2020 woonden er 849 Yawanawá in Acre (Siasi/Sesai).
Opkomen voor hun land
Lange tijd werkten de Yawanawá voor rubberbazen. Begin jaren tachtig kozen jonge leiders een andere weg. Met steun van FUNAI en de organisatie CPI-Acre kregen ze hun land erkend. Rio Gregório werd het eerste afgebakende inheemse gebied van Acre. Een bedrijf dat het land had gekocht voor hout en vee, moest vertrekken. Ook zendelingen die hun ceremonies en dansen afwezen, moesten weg.
Het Yawa-festival
Sinds begin jaren 2000 houdt het dorp Nova Esperança elk jaar het Yawa-festival, eind oktober. Een paar dagen lang zijn er liederen, dansen en ceremonies. Mensen dragen rokken van palmblad, verentooien en kene-schilderingen. Het dorp is alleen per boot te bereiken. Het festival begon als deel van een plan om oude gebruiken weer tot leven te brengen. Uni is hun woord voor ayahuasca. Ook rapé hoort van oudsher bij hun tradities.
Yawanawá in Acre. Foto: SeCom/Agência de Notícias do Acre, CC BY 2.5 BR, via Wikimedia Commons
De Noke Koî: ware mensen aan de weg
Naam en land
Ook Noke Koî betekent "ware mensen". Lang heetten ze Katukina, een naam die anderen hun gaven. Sinds 2013 vragen ze om hun eigen naam. In boeken vind je nog Katukina do Acre of Katukina Pano.
Ze wonen in twee gebieden: Campinas/Katukina, op de grens van Acre en Amazonas, en Rio Gregório, naast de Yawanawá. In 2014 telde de Braziliaanse gezondheidsdienst 1.154 Noke Koî (Siasi/Sesai).
Leven langs de BR-364
Door Campinas loopt de snelweg BR-364. Die werd in de jaren zeventig aangelegd. De Noke Koî moesten naar de rand van de weg verhuizen. Begin jaren 2000 kwam er asfalt. Sindsdien is er minder wild. Veel gezinnen kopen nu eten in de stad Cruzeiro do Sul. En er komen vaker vreemden door hun land.
Kampô: hun kennis van de kikker
De Noke Koî zijn bekend om kampô, bij ons Kambo. Het is een stof van de huid van de reuzenmakikikker. Volgens hun traditie neemt kampô tikish (luiheid) en panema (pech bij de jacht) weg. Mannen krijgen het op de armen en de borst, vrouwen op de benen.
Rond 2000 raakte kampô bekend in de steden. Dat bracht ook zorgen. De Noke Koî zagen dat anderen hun kennis gingen verkopen. De Braziliaanse overheid startte daarom het Projeto Kampô, om hun kennis te beschermen.
De Matsés: de mensen van de Javari
Naam en land
Matsés betekent "mensen". In Brazilië noemt men hen vaak Mayoruna, een Quechua-woord voor "riviermensen". Ze wonen in het dal van de Javari. Die rivier is de grens tussen Brazilië en Peru. Families steken die grens vaak over.
In Brazilië ligt hun land in de Terra Indígena Vale do Javari, sinds 2001 erkend. In Peru hebben ze sinds 1993 een eigen gebied van ruim 450.000 hectare. Volgens het CTI (2016) zijn er zo'n 1.700 Matsés in Brazilië en 2.500 in Peru.
Een eigen boek over planten
Pas in 1969 kwam er vast contact met de buitenwereld. In 2015 schreven vijf Matsés-plantenkenners een boek van ongeveer 500 pagina's over hun planten. Het staat alleen in hun eigen taal en blijft in hun dorpen. Zo beschermen ze hun kennis tegen diefstal.
Ook de Matsés kennen kambo al heel lang. Bij hen hoort het van oudsher bij de jacht. En rapé gebruiken de mannen samen in het gemeenschapshuis, na het eten.
Nee tegen olie
In 2007 gaf Peru twee olieconcessies uit, samen bijna 1,5 miljoen hectare. Een daarvan lag over bijna de helft van het Matsés-land. Matsés uit Peru en Brazilië wezen ze samen af. Niemand had hun vooraf iets gevraagd, zeggen ze. In Brazilië houden ze zelf de wacht aan hun grens.
Wat de inheemse volken van de westelijke Amazone delen
Vier volken, vier eigen verhalen. Toch zie je veel dat ze delen:
- Taal. Alle vier spreken een Pano-taal. Ze zijn verwant, net als Nederlands en Duits.
- De rivier. Dorpen liggen aan het water. De rivier is weg, voedsel en ontmoetingsplek.
- Patronen op de huid. Met jenipapo en urucum (een rode kleurstof uit zaden) schilderen ze wie ze zijn.
- Kennis van planten. Ouderen geven die door, vaak via liederen. Denk aan rapé, ayahuasca en kambo. Ook sananga, oogdruppels van een struik, is in deze regio bekend.
- Een zware geschiedenis. Rubberbazen, ziektes en zendelingen drukten hun cultuur weg.
- Een eigen stem. Vandaag kiezen ze hun eigen naam, vieren ze hun feesten en verdedigen ze hun land.
Respect: hoe wij met deze kennis omgaan
Purity Healing werkt met een Huni Kuin-dorp in Acre. Kevin, onze ceremonieleider, ontmoette ongeveer acht jaar geleden Huni Kuin uit dat dorp. Sindsdien hebben ze dagelijks contact. Hij leert van hen hoe rapé gemaakt wordt en hoe je de planten herkent. Naar het dorp gaan staat bovenaan zijn lijstje.
Met de Yawanawá, de Noke Koî en de Matsés hebben wij geen band. Over hen vertellen we alleen wat de bronnen onderaan zeggen.
Zo gaan we met deze kennis om:
- Eerlijk betalen. Kevin zegt het zo: "Ze krijgen de prijs die zij vragen. Ik pingel nooit af." En daarnaast gaat een deel van de opbrengst terug naar het dorp.
- Geen namen. We noemen het dorp en de mensen niet. Zo beschermen we hen.
- Geen beloftes. We vertellen hoe deze volken planten van oudsher gebruiken. Dat is traditie, geen medisch advies. Purity Healing is geen therapie.
- Kambo met zorg. Bij Purity Healing krijg je Kambo alleen na een intake en een screening. Lees hoe je je voorbereidt op een Kambo-ceremonie.
Wil je de Huni Kuin-traditie zelf leren kennen? Bekijk dan rustig onze rapé-collectie, met de hand gemaakt in een Huni Kuin-dorp in Acre.
Veelgestelde vragen
Zijn Kaxinawá en Huni Kuin hetzelfde volk?
Ja. Kaxinawá is een naam die anderen hun gaven. Zelf noemen ze zich Huni Kuin, "ware mensen". Wij gebruiken daarom alleen Huni Kuin.
Van welk volk komt Kambo?
Kambo wordt door verschillende Pano-volken gebruikt. De Noke Koî en de Matsés zijn er het bekendst om. Bij Purity Healing krijg je Kambo alleen na een intake en een screening. Kijk op de pagina Kambo-ceremonie boeken.
Werkt Purity Healing met alle vier deze volken?
Nee. Wij werken met een Huni Kuin-dorp in Acre. Met de Yawanawá, de Noke Koî en de Matsés hebben we geen band.
Wat is kene?
Kene zijn geometrische patronen van de Huni Kuin. Je ziet ze op stof, manden en de huid. Ook andere Pano-volken, zoals de Yawanawá, schilderen kene.
Bronnen
- Instituto Socioambiental (ISA), Povos Indígenas no Brasil: Huni Kuin (Kaxinawá)
- ISA, Povos Indígenas no Brasil: Yawanawá
- ISA, Povos Indígenas no Brasil: Katukina Pano (Noke Koî)
- ISA, Terras Indígenas: TI Campinas/Katukina
- ISA, Povos Indígenas no Brasil: Matsés
- Revista de Estudos Brasileiros (USP): Culture in our hands (naam Noke Koî)
- La Biennale di Venezia: MAHKU, Biennale Arte 2024
- Catraca Livre: Na arena com os índios yawanawá no Acre (Yawa-festival)
- Mongabay (2015): Amazon tribe creates 500-page traditional medicine encyclopedia
- The Ecologist (2014): 'It's war!' Peru-Brazil indigenous people pledge to fight Amazon oil exploration
- Wikipedia: Matsés
Omslagfoto: Cacique Isaka Huni Kuin in gebed. Foto: Ilex Duca, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.
